Geweldige voorbeelden

In oktober, met gemeenteleden op reis door Israël, bezochten we in Nazareth De basiliek van de aankondiging. Een bijzonder, vrij moderne kerk die gebouwd is op de plaats waar, naar de overlevering zegt, de engel Gabriël het meisje Maria, Mirjam vertelde dat de Heilige Geest haar zou overschaduwen, en dat zij  zwanger zou worden van een jongetje dat ze Jezus moest noemen.
In 1969 is de kerk afgebouwd. Vanuit de hele wereld hebben Roomse gelovigen afbeeldingen van Maria geschonken. Het zijn reliëfs die overal binnen en buiten de kerk aan de muren hangen. Een Afrikaanse Maria heeft een Afrikaans uiterlijk. De Europese Maria’s zijn allemaal heel kuis, zedig. De Maria uit een Aziatisch land draagt juist een jurk met een blote schouder. Amerika heeft een sterke, stoere Maria geschonken. De Maria’s uit Zuid-Amerika hebben indiaanse trekken.

Als nuchtere protestant  loop je een beetje verbaasd rond tussen al die Maria’s die de Italianen Madonna noemen, en de Fransen Notre Dame. Het lijkt wel alsof Maria een christelijke godin is geworden. En dan dat gedoe over haar levenslange maagdelijkheid – kom zeg, laten we het eens over iets anders hebben. En als protestant denk je dan al snel: God heeft ons zijn zoon Jezus gegeven als middelaar. Is het wel nodig dat Maria dan weer tussen Jezus en ons geplaatst wordt, als een soort extra bestuurslaag? Wat voor bureaucratie krijg je dan, daar in de hemel?
Aan de andere kant raak je toch wel onder de indruk. Maria is geworden tot een voorbeeld voor alle gelovigen. Wij mensen hebben voorbeelden nodig. Het leven is zo vreselijk ingewikkeld, en dan is het belangrijk dat er mensen zijn die door hun levensverhaal of wijsheid een voorbeeldfunctie voor ons hebben. Zo zal de kleine Stijn ook voorbeelden nodig hebben, op wie hij zich kan richten. Eerst zijn vader en moeder natuurlijk. Maar er zullen andere volgen… hopelijk kiest hij er een paar goede uit!

Maria is zo’n voorbeeld geworden. Laten we eerlijk zijn: het kan slechter. Maria is het voorbeeld van een vrouw, een mens die letterlijk en figuurlijk openstond voor God. Ze stuurde de engel Gabriel niet weg met een: ga toch vliegen – dat kan toch allemaal niet! Zo reageerde de oude Zacharias, toen Gabriël hem vertelde dat zijn oude vrouw Elisabeth zwanger zou worden van Johannes de Doper. Maria zei tegen de engel, open en ontvankelijk: ‘Zie mij, hier ben ik, mij geschiedde naar uw woord (NBG-vertaling).’

Ieder mens, wij allemaal zijn op zoek naar een balans in ons leven. Wat moeten we in het leven aanvaarden (‘het is niet anders’), waar moeten of kunnen we voor of tegen strijden? Wanneer moeten we passief zijn: geduldig, aanvaardend wat het leven ons te bieden heeft, hoe wonderlijk dat soms ook is? En wanneer moeten we juist actief zijn: ergens voor gaan, ons verzetten, de handen uit de mouwen, het verschil maken?

Maria is er een voorbeeld van hoe het passieve en het actieve in een mens in evenwicht, in balans kunnen komen.  Aan het eind van het gesprek tussen Maria en de engel Gabriel, zegt Maria:  (letterlijk vertaald):  ‘Zie mij, de dienares van de Heer, mij geschiede naar uw woord.’  Met dezelfde woorden stelde eerder Abraham zich beschikbaar (Genesis 22) en de profeet Samuel, en de profeet Jesaja, wanneer God hem roept.  ‘Zie mij.’ Je kunt ook vertalen met: ‘Hier ben ik, beschikbaar.’ ‘Present!’

Maria speelt hier geen zoete, sprookjesachtige maagd, ze spreekt de stevige, doorleefde taal van het Oude Testament!

God is de initiatiefnemer. En dan cijfert Maria zichzelf heus niet helemaal weg. Maar ze stelt zichzelf wel  beschikbaar. Ze is bereid de scheppende geest van God te ontvangen. Zo zal ze een actieve bijdrage leveren aan de realisering van Gods bedoelingen: de komst van zijn Zoon in de wereld, de geboorte van Jezus, licht dat gaat branden in de duisternis…

‘Zie mij, hier ben ik.’
Maria  – een geweldig voorbeeld van een vrouw in wie het passieve (het ontvangende) en het actieve (het gevende) in een prachtige balans zijn.

Afgelopen donderdag, op 5 december, is iemand overleden die ook gold als een voorbeeld. Nelson Mandela. Hij is 95 geworden. Een zeer sterke persoonlijkheid, met een zacht gezicht. Een pure activist geweest, maar hij kon ook 27 jaar gevangenschap verdragen. Hij heeft gevochten voor vrijheid en democratie, maar toen de strijd gestreden was, sprak hij van verzoening en vergeving. Nelson Mandela. Ook zo’n voorbeeld in wie het passieve en het actieve in evenwicht waren.

Zoals zovelen kon ik zijn overlijden niet goed van me afzetten, de laatste dagen. Op de televisie, in de krant, het ging ook steeds over hem. En omdat ik tegelijk bezig was met het verhaal van de aankondiging, liepen Maria en Mandela soms een beetje in elkaar over. Ik zag steeds meer overeenkomsten. Maria was afkomstig uit Galilea, het platteland van Israel. Mandela was afkomstig van het platteland van Zuid Afrika. Beiden paarden een plattelandsafkomst aan een grote levenstaak! Maria was een vrouw, die in haar tijd niet veel te zeggen had. Mandela was zwarte man, en had in het  Zuid Afrika van de Apartheid ook niet veel te zeggen. Toch hebben beiden gesproken! De naam Maria komt van het Hebreeuwse Mirjam, – zo heette ook de zus van Mozes. De naam Mirjam ‘ruikt’ naar exodus, uittocht, bevrijding uit Egypte.

Nelson Mandela is een soort zwarte Mozes geweest die de zwarte bevolking uit het slavenhuis van de apartheid heeft geleid. Maria wordt tot op de dag van vandaag enorm vereerd.  Een van haar officiële titels is: ‘Koningin van de hemel’. Toch is ze altijd dat eenvoudige meisje gebleven. Mandela: werd president, gold als een van de meest geëerde mensen ter wereld. Toch bewaarde hij tot zijn laatste adem een zekere eenvoud en menselijkheid.  Ze hebben wel wat met elkaar, die twee voorbeelden, Maria en Mandela. ‘M & M!’ zei iemand bij ons thuis.

Mandela heeft tijdens zijn leven een aantal indrukwekkende toespraken gehouden. Daaruit heb ik twee uitspraken gelicht, die ik ter afsluiting naast twee citaten uit Lucas 1 zal plaatsen.

1.
In 1:30 begroet de engel Maria met de worden: ‘Wees niet bang, Maria, want jij hebt genade gevonden bij God.’
De engel zegt niet dat Maria geen reden heeft om bang te zijn. Die hebben we allemaal wel, redenen om bang te zijn. De engel zegt dat Maria geen reden heeft om bang te zijn, omdat God haar genadig zal zijn. Ze staat er niet alleen voor in het leven. God wil haar helpen om alles wat haar bedreigt te overwinnen.
Een beroemde uitspraak van Nelson Mandela is de volgende: ‘De dappere man is niet hij die niet bang is, maar hij die zijn angst overwint.’
Ook Mandela erkent de werkelijkheid van angst. Maar ook hij wijst er ook op dat het laatste woord niet aan de angst hoeft te zijn. ‘Dapper is niet hij die niet bang is, maar hij die zijn angst overwint.’  Een wijze uitspraak, waar de engel Gabriël nog aan toe zou voegen: ‘En er is een God die ons daarbij wil helpen.’

2.
Lucas 1, 37. De laatste woorden die Gabriel tot Maria spreekt zijn: ‘Want voor God is niets onmogelijk.’  Dat is een pure geloofsuitspraak.
En van Mandela is de volgend uitspraak bekend: ‘Het lijkt altijd onmogelijk tot het is verwezenlijkt.’  Er zijn zoveel dingen die ons onmogelijk lijken: het beëindigen van de apartheid, of van het onrecht in de wereld, of van de oorlogsstrijd; of het lijkt ons onmogelijk dat mensen in onze tijd terug zullen keren tot God, of weer een baan vinden, of dat ze weer gelukkig worden na een periode van verdriet en teleurstelling.
Dan komt het aan op geloof van Nelson Mandela: ‘Het lijkt altijd onmogelijk tot het is verwezenlijkt.’ Of op het geloof van de engel Gabriël: ‘… want voor God is niets onmogelijk.’

Maria en Mandela: ze waren mensen, geen goden. Die moeten we ook niet van hen maken. Wel zijn ze geweldige voorbeelden.
Mandela was een uniek man. Laten we God danken dat hij Zuid Afrika, en de hele wereld, toen het zo nodig was, deze unieke man schonk. Hij is een voorbeeld van volharding, geduld, wijsheid, vergevingsgezindheid  en vertrouwen in de toekomst.
Maria was een unieke vrouw. Zij mocht de moeder van Jezus zijn, en zo  mocht zij meewerken aan het dichterbij komen van het Koninkrijk van God. En tot op de dag van vandaag is zij een voorbeeld voor ons, leert zij ons hoe wij, passief ontvangend en actief gevend, medewerkers van God kunnen zijn. Laten wij God danken voor deze unieke vrouw.

En laten we tenslotte God ook danken voor de kleine Stijn, die we straks mogen dopen. Hij mag opgroeien en verder gaan in deze wereld die God ons heeft gegeven, en waaraan mensen als Nelson Mandela en Maria en zovele anderen zo hard hebben gewerkt, en waaraan ook hij zijn steentje bij mag dragen.