Onze lieve Vrouw, springbron van vrede.

Vorige maand tien jaar geleden was ik met een groep vijfde-klassers van het Lauwers College Buitenpost op excursie in Rome. Twee leerlingen vroegen me of we ook op bezoek gingen in de bibliotheek van de paus. Daar werden geheime evangelies verborgen gehouden, die het traditionele christelijke geloof zouden ondermijnen. In die evangelies kon je een heel andere versie van het lijden, het sterven en de opstanding van Jezus vinden. En dat wilden de priesters en de bisschoppen en de paus niet bekend maken, want ze zouden anders hun macht kwijt raken. Ik zorgde voor een brief in het Italiaans, waarin ik vertelde van het doel van het bezoek aan de pauselijke bibliotheek. En die heb ik nog steeds ergens liggen. Want op het moment, dat we in Vaticaanstad waren, durfden de leerlingen de zoektocht naar het geheime evangelie op eigen houtje niet aan.

De leerlingen hadden gehoord van het evangelie van Judas, denk ik. Het is een betrekkelijk late christelijke tekst, die grotendeels bestaat uit woorden die we ook uit andere boeken kennen, ontstaan in het buitengebied van het kerkelijke leven in de begintijd. En we komen hetzelfde tegen in alle verhalen van de succesauteur Dan Brown en in de blogs over het geheime genootschap van de Illuminati. Wij zijn onmiddellijk geboeid door de gedachte aan complotten, samenzweringen en verheimelijking en verdraaiing van feiten. Dit is zo’n prikkelend gegeven voor onze verbeelding, dat we ook zo kijken naar oude teksten en vooral bijbelverhalen.

Nieuw leven, gegeven/ door woorden die soms even/ je raken en verwarmen/ je troosten en omarmen/ ze zijn voor jou geschreven?

Wie zegt, dat het allemaal ook zo gebeurd is? Het kan best allemaal heel anders gegaan zijn. En we behandelen de bijbelverhalen alsof het vage persberichten zijn uit een officiële, twijfelachtige bron, die het ware verhaal-zoals-het-echt-gebeurd-is verborgen wil houden. En dat echte verhaal wacht ergens nog steeds op de onverschrokken onderzoeker, om het te onthullen en het bekend te maken aan de wachtende wereld.

Hoe komt het eigenlijk, dat we zo gefascineerd zijn door complottheorieën ? Mensen hebben geen vertrouwen in macht. En omdat de kerk in de geschiedenis deel uitgemaakt heeft van dit of dat type gevestigde orde en vaak stond in de buurt van de politieke machthebbers, kun je niet verwachten, dat de kerk van vandaag uitgezonderd blijft van deze algemene verdenking van machtsmisbruik.

Maar het helpt ons niet echt verder, als we willen begrijpen wat de schrijvers van het Nieuwe Testament eigenlijk zeggen en waarom ze dat zo doen. We moeten ieder paasfeest opnieuw de opgestapelde oude huisraad van tweeduizend jaar nogal ongelijksoortig christelijk getuigenis opruimen. En we proberen de gebeurtenis van het opstaan van Jezus tegenwoordig te stellen met die eerste, verwarrende indringendheid en urgentie ervan.

Want de christelijk kerk bestaat niet, om maar een boodschap door alle eeuwen heen over te brengen onder leiding van rechtmatig geordende geestelijken en predikanten, die willekeurig regelen wat mensen moeten geloven. De christelijke kerk is ervoor, dat mensen in deze eeuw en in elke eeuw Jezus van Nazaret kunnen ontmoeten als hun eigen levende tijdgenoot. En het heilig avondmaal, dat we donderdagavond a.s. hier vieren, is niet ter nagedachtenis aan een dode leider, bediend door een rechtmatig aangestelde ambtsdrager, die de geestelijke erfenis van de dode leider beheert. Het is juist een gebeurtenis, waar we worden uitgenodigd om de levende Jezus te ontmoeten, net zoals het zijn leerlingen overkwam op de allereerste Paasdag. En het vernieuwen van de doopgelofte in de paaswake van zaterdagavond a.s. is niet een eerbiedwaardige traditie, maar een hartelijke verklaring aan de levende Jezus, zoals een van de leerlingen deed: ‘Mijn Heer, mijn God’. En de bijbel is niet een geautoriseerde verzameling van regels van een genootschap, geleid door priesters en dominees voor hun privé-doeleinden. Maar de bijbel is een verzameling van mensenwoorden, waardoorheen de roepstem van God zich nog heel persoonlijk richt tot mensen van vandaag; het zijn mensenwoorden, voortgestuwd met goddelijke energie. Paasfeest is – als het goed is – het moment, waarop we het besef terugkrijgen dat we tijdgenoten zijn van Gods handelen in Jezus. Alles wat de kerk doet – het avondmaal vieren, de bijbel lezen, de doop bedienen – is bedoeld, om dienstig te zijn aan de eigentijdse ontmoeting met Jezus. Als het goed is, dan geeft alles wat de kerk doet doorzicht op Jezus. Dan houdt de kerk zijn tegenwoordigheid niet achter of verdoezelt ze de aanwezigheid van Jezus.

Zeker, iemand die aan deze opvatting twijfelt, zal zeggen: Alles goed en wel, maar waarom in vredesnaam zou ik dat geloven? En vooral als ik het hoor zeggen door een dominee, die er een nogal belang bij heeft, wanneer ik hem ga geloven? Of als ik het hoor van een kerk-instituut, dat vaak niet een voorbeeld van transparantie is? Klopt, een predikant kan dan niet anders doen dan erop wijzen, hoe de tekst van het Nieuwe Testament eigenlijk werkt. Minstens twee dingen zijn het onthouden waard. Allereerst, de bijbel werd geschreven door mensen, die door te schrijven over wat ze deden en geloofden, zichzelf eerder machteloos maakten dan machtig. Ze vertelden een verhaal, dat ze een onontdekt terrein binnenliepen, waarvoor ze geen kaarten hadden. Ze waren weggegaan bij de overgeërfde Joodse religie vandaan en weg bij de Romeinse maatschappij en wetgeving. Op dit punt stemmen de evangelie-verhalen en de brieven van Paulus en de moeilijke, soms raadselachtige brief aan de Hebreeën overeen: ze begaven zich in de richting van een plek, waar ze ook de vernedering ondergingen van veroordeelde misdadigers: ze moesten naakt in een optocht onder publieke belangstelling lopen naar hun terechtstelling.

In de tweede plaats, werd het Nieuwe Testament geschreven door mensen, die nog naar woorden zochten, om de werkelijkheid te beschrijven, die veel groter was dan ze zelf hadden verwacht. Vooral de verhalen van de opstanding van Jezus vertonen alle kenmerken van verhalen van mensen, die grote moeite hebben om de goede woorden te vinden voor een onbekende ervaring – net zoals de tegenstrijdige uitspraken en de gedrongen taal van mystieke schrijvers. De leerlingen komen op de allereerste paasdag Jezus tegen, zoals Hij altijd was, een mens van vlees en bloed. En toch herkennen ze Hem in het eerst niet; Hij is iets meer dan alleen een mens van vlees en bloed. Op het moment dat ze Hem herkennen, wanneer Hij het brood breekt, wanneer Hij de wonden van zijn kruisiging laat zien, trekt Hij zich weer terug en laat Hij ons achter terwijl we hakkelend zoeken naar woorden. Hij verleent gezag en macht aan zijn leerlingen, om zijn overwinning bekend te maken en om zonden te vergeven in zijn naam. En kort erna vertelt Hij aan Petrus van diens bestemming: hij zal worden vastgebonden en gevangen gezet en haastig gedood worden.

Dus het Nieuwe Testament is niet een verzameling van boeken met een strakke, verborgen agenda, die werkt in het belang van een machtige elite. De bijbel van de christenen is voortgekomen uit een gemeenschap van mensen, die in hun leven gevaar liepen; en die dat deden omdat ze zich gedrongen voelden door een geheim en een tegenwoordigheid, die voor hun betrouwbaar en maatstafgevend was: de tegenwoordigheid van Jezus. Zij waren ervan overtuigd geraakt, dat wie in het gezelschap van Jezus verkeert, pas helemaal en werkelijk mens wordt. Ze zijn aan het ontdekken, hoe ze met elkaar kunnen leven zonder macht over anderen te willen hebben, zonder angstig voor een ander te zijn of een ander te verdenken van kwade bedoelingen – enkel omdat ze in het gezelschap van Jezus zijn. Ze geloven, dat ze de gave hebben gekregen, om de wereld te laten zien wat rechtvaardigheid en wederzijds dienstbetoon en dankbaarheid voorstellen in een wereld, die heel gevaarlijk is, omdat we juist dit niet kunnen opbrengen. Ze houden rekening met de kans, dat ze verliezen wat ze bezitten, omdat ze geloven dat ze een vaste belofte hebben gekregen.

Nieuw leven, gegeven/ door woorden die soms even/ je raken en verwarmen/ je troosten en omarmen/ ze zijn voor jou geschreven.
Hoe het ook zij – het gaat niet om misleiding en bedrog, en evenmin om de geheime agenda of de samenzwering van de machthebbers. Misschien vindt u het Nieuwe Testament maar onzin; misschien vindt u het onwerkelijk. Maar vergis u niet in het karakter van de boodschap en in de mensen, die ernaar leefden in de tijd dat het Nieuwe Testament werd geschreven. Daar gaat het nu om – als we willen weten, wat de bijbel ons vandaag te zeggen heeft, dan moeten we letten op de mensen, die hetzelfde risico nemen en die met hetzelfde geheim worstelen als de mensen van het begin.

Er zijn nog steeds mensen, die ons over God in Jezus Christus spreken met hun eigen leven, dat bestaat uit intens en vaak woordeloos bidden. En over hoe God aan het woord kan komen in het leven van een kloostergemeenschap, was te zien in de tv-programma’s van de RKK en de EO. We zagen, hoe bekende Nederlanders als Jan Slagter en Eva Jinek in aanraking kwamen met broeders of zusters in een klooster. Heel gewone mensen, die te maken hadden met de geboden van een kloosterleven, waarin je betrouwbaar moest zijn, waarin je stil moest zijn, waarin je moest zoeken naar verzoening met elkaar tegen elke prijs.

maar misschien nog belangrijker is dit: er zijn vrouwen en mannen, die over God in Jezus Christus vertellen door hun leven in gevaar te brengen. Er zijn plekken op onze wereld, waar de overgang tot het christelijk geloof betekent dat je letterlijk je leven op het spel zet. Abdul Rahman, een Afghaanse burger, werd na zijn overgang gevangengezet en veroordeeld tot de doodstraf. Als gevolg van protesten van buitenlandse mogendheden werd Rahman vrijgelaten in 2006 en kreeg hij asiel in Italië. En we weten, dat zijn levensverhaal niet op zichzelf staat; wie christen wordt in Afghanistan loopt het gevaar streng gestraft te worden. Westerse hulporganisaties worden daar snel verdacht van onwettige activiteiten. Je kunt dan rustig zeggen: wat het evangelie van Jezus ook betekent in omstandigheden als daar, het is beslist geen geheime samenzwering in het voordeel van de machtigen

Er zijn ook plekken in deze wereld, waar mensen geweld en bereidheid om bloed te vergieten terugdringen, doordat ze verzoening met elkaar werkelijk tastbaar maken. Ruim vijftien jaar geleden werden leden van een kloostergemeenschap van Tibhirine, Algerije, voor een zware keus gesteld. De broeders leefden aanvankelijk in een bergachtige streek vreedzaam met de plaatselijke bevolking. Hun geregelde bestaan van bidden en werken wordt nu verstoord door oplaaiend geweld in hun streek, van de kant van de moslim-extremisten, dan van de regeringstroepen. De abt van het klooster weigert ondanks het gevaar de bescherming van het leger. Nu overvallen angst en twijfel de broeders. Moeten ze vertrekken en de dorpsbevolking aan zijn lot overlaten ? Of moeten ze niet voor de terreur wijken en blijven? Het besluit valt. De extremisten dringen het klooster binnen en namen zeven van de aanwezige monniken gevangen. Uiteindelijk zullen alle zeven in koelen bloede gedood worden. De over geblven broeders gaan weg, om niet weer terug te komen in Tibhirine. Een paar dagen eerder had een van hen Psalm 82 gelezen: Gij zijt goden, ja allen zonen van de Allerhoogste; nochtans zult gij sterven als mensen. Gij zijt mensen en goden: “des hommes et des dieux.”

Maar het verhaal is nog niet uit. Vorig jaar verlieten vijf nonnen hun afgelegen klooster in Toscane, Italië, om in Azeir, Syrië een klooster te stichten. Syrië – het land, waar de binnenlandse situatie zo wanhopig geworden is; waar nu duizenden doden zijn gevallen; waar Mourad M. en Sofian uit Delft als strijders in het vuur omgekomen zijn.

vr ‘Waarom Syrië?’ antw ‘Omdat de christenen hier begonnen zijn en van hieruit het evangelie van Jezus Christus zich als een waterstroom verspreidde over Klein-Azië, Griekenland, Rome, India en China. In de eerste tijd waren het monniken in Syrië, die door hun gebed en manier van leven het evangelie van vrede verspreidden. We willen als nonnen diezelfde stroom volgen, omdat we overtuigd zijn van de rijke vruchten, die zullen groeien’

vr ‘Bent u bang, dat u hetzelfde overkomt als de monniken in Tibhirine?’ antw ‘Zij getuigden van Christus; zij werden onschuldig slachtoffer van het geweld, dat ze met alle kracht wilden tegenhouden. Ze werden gedood voor de zonden van de mensen. En ze leven voort. Ik had u graag deze broeders met hun goedheid en hun onschuld laten zien. Als we het kwaad in werkelijkheid zien, dan moeten we erkennen: de verschrikkelijke zonde van onze wereld is, dat wij mensen extreme wreedheid normaal gaan vinden. Het verhaal van het lijden van Jezus Christus speelde zich af tweeduizend jaar geleden, maar het speelt zich nog steeds af op allerlei plekken van onze wereld. Maar wij zijn er andere mensen door geworden. We zijn niet van het ene naar het andere eind van de wereld gekomen, om de dood te preken, maar de opstanding. Want we weten, waar we staan. en we weten bij wie we behoren. En we geloven, dat we in alles een keus kunnen maken. We kunnen kiezen om te behoren bij Hem, die het leven geeft. Net zoals de broeders van Tibhirine zullen ook wij hier in Syrië christenen en moslims helpen, zonder onderscheid. Laat ons klooster een teken van hoop zijn. Want het is een plaats waar onze God werkelijk present is door de eucharistie en door de kerk, door het gebed en door onze christelijke gemeenschap’

De zusters hebben hun huis genoemd: Onze lieve Vrouw, springbron van vrede. En het ligt tachtig kilometer ten westen van stad Homs, waar de christelijke inwoners het zwaar te verduren hebben.

We weten waar we staan en we weten bij wie wij horen. Boven alle verwarring en verraad, die in veel momenten van de geschiedenis van de christelijke kerk zich afgespeeld hebben, – boven alle machtspelen, waar we in de kerken ons nog steeds mee bezig houden, staat deze overtuiging als een rots onwrikbaar overeind.

Nieuw leven, gegeven/ door woorden die soms even/ je raken en verwarmen/ je troosten en omarmen/ ze zijn voor jou geschreven

Het is dezelfde overtuiging, die de schrijvers van het Nieuwe Testament bezielde. De heeft niets te maken met complotten of geheime bondgenootschappen; niets met een verborgen agenda, een geheim plan van de machtigen. Maar wel heeft het alles van doen met de manier waarop juist de zwakken het Woord van God verstaan; met hun gebed en met hun bereidheid om hun leven ter wille van Christus en zijn vrede op het spel te zetten. En wanneer we dat aanvaarden, dan sluiten we ons niet aan bij de verborgen agenda van een lichtgeraakte gemeenschap van bezorgde kerkelijke autoriteiten en van ruziemakende richtingen. Het gaat erom, dat we het leven kiezen, dat we ervoor kiezen om te horen bij Hem, die leven is en leven geeft – de springbron van bruisend leven voor Israel, voor de wereld.

Ds Chris Koole