Sta op en schitter!

Het bereiken van 1 januari heeft op mij altijd een goede uitwerking. Ik voel een grote opluchting dat alle drukte dan voorbij is. Zoiets zal ik dan ook hebben gemompeld nieuwjaarsdag ten einde liep en ik al half in slaap was gevallen. Iets als ‘Gelukkig…. de drukte is nu lekker voorbij’. ‘O ja, is dat zo?’ reageerde Joep. Ik mompelde slaperig: ‘Wat bedoel je?’ ‘Nou’, zei Joep, ‘Ik weet niet of je al in je nieuwe agenda hebt gekeken…. Maar het begint nu gewoon weer van voor af aan. Het gaat maar door en door en door….. ’.

Ik kon het niet ontkennen. Dat alles nu anders zou worden, rustiger, was een idee dat weliswaar in mijn hoofd zat, maar dat eigenlijk weinig te maken had met de werkelijkheid. Er lagen al weer heel wat dingen klaar. Mooie en goede dingen, weliswaar, maar toch. En voor je het weet is het weer Pasen. En zo gaat het maar door.
We kregen nog een interessant gesprek, zo laat op de avond. Een gesprek waarin we uiteindelijk concludeerden dat het niet zoveel zin heeft om stil te staan bij de tijd die onherroepelijk verder gaat.
Wat wel zin heeft is stilstaan bij de vraag hoe we zo goed mogelijk met de tijd die op ons afkomt, omgaan.

Op die vraag hebben de hoofdpersonen uit het evangelieverhaal van vanmorgen elk een eigen kijk. En als ik het heb over hoofdpersonen, dan gaat het om die figuren die van de evangelist Mattheus tekst krijgen in het verhaal.

Interessant genoeg zijn dat niet de leden van de Heilige Familie! Maria en Jezus zwijgen stil, en Jozef wordt niet eens genoemd. Nee, degenen die in dit verhaal tekst krijgen, die de belangrijkste figuren zijn, dat zijn: Koning Herodes, een groepje schriftgeleerden – en tot slot vreemden zonder naam – ‘ergens uit het oosten vandaan’. Ik zal ze in het vervolg van deze preek ‘de wijzen’ noemen. En het blijkt dat elk van deze drie figuren op een volstrekt eigen manier omgaat met de toekomst, met de tijd.

Als eerste kijken we naar Herodes. In de tijd van Mattheus 2 was Herodes de koning van de Joden. Als je hem zou willen omschrijven zou je natuurlijk kunnen zeggen dat hij een gestoorde machtswellusteling was, een wreed monster, met geen enkel respect voor een mensenleven anders dan dat van hemzelf. Maar er zijn mensen in onze tijd die misschien eerder zouden zeggen dat hij een bekwaam bestuurder is, die de stabiliteit van het land bewaakt, iemand die grip probeert te houden op de dingen. Niet iedereen kijkt er meer van op als deze heerser honderden ambtenaren ontslaat, wetenschappers het land uit zet, journalisten censureert, vreemde deals sluit met schimmige figuren en allerlei boze mannen aanstelt als naaste regeringsleiders.

Dus ja, Herodes.

Herodes heeft een behoorlijk probleem met de tijd, met de toekomst. In die toekomst kunnen namelijk allerlei bedreigingen zitten. Bedreigingen voor zijn positie, voor zijn troon, die hij onterecht heeft gekregen maar echt niet van plan is op te geven. Probleem is alleen dat hij geen idee heeft welke bedreigingen er komen. En daarom probeert hij maar vast op voorhand zoveel mogelijk potentiele moeilijkheden uit te roeien zoals zijn zoons, broers en echtgenoten. Want alles moet blijven zoals het is. Herodes stevig op de troon.

Een angstige levenshouding, vindt u niet? En toch ook wel een beetje herkenbaar. Wie kent geen momenten waarop je zou willen dat alles blijft zoals het nu is? Misschien ben je dit nieuwe jaar wel met een bepaalde tevredenheid ingegaan, met de bewuste of onbewuste gedachte ‘ik hoop dat het altijd zo blijft’. Alhoewel je ook wel weet dat er dit jaar van alles kan veranderen. Maar toch.
Of misschien zou je wel willen dat alles weer werd zoals vroeger. Vroeger, toen de tijden nog goed waren, bijvoorbeeld zoals in uw jeugd waarin u onbezorgd was, waarin de tijd geen vijand was, maar vol mogelijkheden zat. Of vroeger, in die perioden in je leven dat alles rustig en stabiel was, werk, relatie, gezin. Je kunt daar wel eens naar terugverlangen, zeker op momenten dat er van rust en stabiliteit volstrekt geen sprake is.

Ook in onze maatschappij zijn dit herkenbare gedachten, al hebben ze daar een wat ingewikkelder uitwerking. Hoeveel mensen zeggen er niet: Terug naar vroeger! Nederland moet weer voor de Nederlanders worden! We willen zwarte piet terug! We willen weer terug naar het christelijke land dat we waren!
En wereldwijd zien we een dergelijke tendens ook, bijvoorbeeld bij groepen die terug willen naar een bepaald religieus ideaal.

Probleem is alleen: we kunnen niet terug. Het is onmogelijk om de klok terug te draaien. Onmogelijk om een paar mensen van het toneel te verwijderen en dan te denken dat alles weer is zoals vroeger. We moeten verder met de situatie die nu ontstaan is. Als we dat niet beseffen, als we daarmee niet dealen, gebeuren er vreselijke dingen – Dan worden er onschuldige mensen vermoord tijdens een nieuwjaarsfeest, omdat zij niet voldoen aan het oude ideaal. Dan wordt her en der massale woede gekanaliseerd, die alle aandacht krijgt, die leidt tot vernieling en verwoesting.
Dat gebeurt er als we niet beseffen dat de wereld veranderd is, en het oude ideaal nooit heeft bestaan. Het was wat zij zegt dat het is: ‘een ideaal’ – geen werkelijkheid. En angst en woede leiden niet tot een oplossing, maar tot een vicieuze cirkel van geweld dat geweld oproept. Zie het jaaroverzicht van 2016…
Dit is de cirkel waarin Herodes rondjes draait. Een cirkel waarbinnen hij uitzinnig van woede wordt als er een stelletje vreemdelingen zijn stad binnenkomt om te vragen waar de koning van de Joden geboren is.

En we lazen in de tekst dat heel Jeruzalem met hem mee schrikt. Zou ik persoonlijk ook doen, als ik wist waar Herodes toe in staat was….
Dus hij roept alle hogepriesters en schriftgeleerden van het volk bij hem en vraagt hen waar de messias geboren zou worden. (Het is tussen twee haakjes interessant dat Herodes de term ‘messias’ gebruikt…. Kennelijk kon hij ‘koning der Joden’ zijn keel niet uit krijgen).

Dit is het punt in het verhaal waarop de Schriftgeleerden tekst krijgen. Ook zij hebben zo hun eigen manier om met de tijd, met de toekomst om te gaan, zoals duidelijk wordt in het brave stukje dat volgt: de schriftgeleerden weten het antwoord op de vraag die Herodes stelt.
Waar de Messias geboren zal worden? Natuurlijk in Bethlehem, in Juda! En dan citeren ze zo uit hun hoofd teksten uit 3 verschillende Bijbelboeken.
Tja, en dat was het dan voor wat betreft hun rol in het verhaal. Ze doen zelf niets met de informatie die ze zojuist aan Herodes hebben gegeven. En dat terwijl ze toch al een paar eeuwen op de messias wachten!
Deze schriftgeleerden hebben hun leven gewijd aan het bestuderen van de Schrift, zij kunnen waarschijnlijk hele boeken uit hun hoofd opzeggen, maar ze trekken er geen conclusies uit voor hun leven, voor hun toekomst. Ze leven in de wereld van de tekst, maar vergeten die te verbinden met de echte wereld.

Ook dat is een manier om om te gaan met de tijd. Je wentelen in woorden, in teksten, ook in Bijbelteksten, in gedachten en filosofieën, in eindeloos series kijken op Netflix of computerspelletjes spelen, maar vergeten dat er ook een ècht leven is. Een leven waarin we dagelijks wakker worden met of zonder hoofdpijn vanwege wat de dag ons gaat brengen. Een leven waarin we worstelen om het goed te hebben met de mensen om ons heen, een leven waarin we de druk van verplichtingen en verwachtingen voelen. Een leven waarin we in de file staan, het 8-uur journaal kijken, dromen, klussen, de heg snoeien, het riool ontstoppen, de kinderen naar bed brengen. Dat leven. Als woorden van politici, als woorden van dominees, als woorden en beelden van eindeloze series, als woorden in boeken niet te maken hebben met dat leven….. hoe kunnen ze ons dan helpen? Dan kijken we de toekomst niet in de ogen, maar verstoppen we ons voor haar.

En dan, tot slot… de laatste figuren uit het verhaal. De wijzen uit het oosten. Wie zij waren, uit welke plaats ze kwamen, met hoeveel ze waren, of het mannen waren of vrouwen…. We weten het niet en zullen het waarschijnlijk ook nooit weten. We weten alleen dat zij de moeite namen om af te reizen naar Jeruzalem, naar Bethlehem, en we weten van hen hoe zij met hun tijd, met hun toekomst omgingen.
Zij hadden oude boeken, oude kennis, die ze intensief bestudeerden. Ze beheersten één van de belangrijkste wetenschappen van hun tijd, de astrologie – vandaar dat zij magiërs werden genoemd. Maar ze keken ook om zich heen, naar de wereld waarin zij leefden, naar de sterrenhemel boven hun hoofd. En ze waren in staat om de wereld van de oude teksten en het dagelijkse leven, met elkaar te verbinden.

Als ze dus op een dag een bijzondere ster zien, laten ze die niet voor wat het is, maar verbinden daar conclusies aan. Op een of andere manier wisten ze, geloofden ze, dat als ze die ster zouden volgen, zij goed met hun tijd om zouden gaan. En net als Abraham ooit, lang geleden, zijn reis maakte vanuit het oosten naar een volstrekt onbekende toekomst, zo doen ook deze vreemdelingen dat. Met de ogen open voor de wereld om hun heen, met hun hersens volop in gebruik, en met een snufje lef…. Alhoewel sommige mensen dat misschien ‘idiotie’ zouden noemen.
Want probeer in deze tijd maar eens uit te leggen dat je de oude boeken van de bijbel leest, dat er niks mis is met je IQ, dat je gelooft en het lef hebt om daar iets mee te doen…. ik hoop de mensen die op hun voorhoofd wijzen als je dat zegt, nooit de kost te hoeven geven.

Opvallend genoeg is dit een groep buitenlanders waar machthebber Herodes nou eens niet zo heel bang voor is. Hoogopgeleide vluchtelingen zijn ten slotte het minst bedreigend. Zij leren de taal snel, kunnen dan ergens aan de slag, draaien al heel gauw mee in ons systeem. Ze zijn prima voor onze economie. Zo worden ook de wijzen uit het oosten al meteen ingeschakeld door Herodes, met het oogmerk om zijn angst te beheersen en er zelf beter van te worden.

Hij roept hen bij zich, ondervraagt hen, en zegt dan: Jullie moeten naar Bethlehem gaan. Daar vind je vast wel een Bethlehem & Breakfast waar je een tijdje kunt blijven….
….. En ik wil dat jullie een nauwkeurig onderzoek instellen naar het kind. Stuur mij bericht zodra u het gevonden hebt, zodat ook ik erheen kan gaan om het eer te bewijzen’.

Maar ja, als je wijs bent, ben je niet gek! En dan staat er zo scherp in de tekst:
Nadat ze geluisterd hadden naar wat de koning hun opdroeg, gingen ze op weg…
We lezen dus niet: ‘ze beloofden te doen wat de koning hen opdroeg’…. Ze voelden ook wel aan dat Herodes niet veel goeds in de zin had.

En dan volgt het mooiste stukje van het verhaal: de wijzen volgen de ster, slaan de weg naar Bethlehem in en komen aan bij de plaats waar het kind was. Het doel van hun vreemde, gewaagde, bizarre reis is bereikt. En dat weten we niet alleen omdat de wijzen het huis ingaan, voor Jezus op hun knieën vallen en hem hun geschenken aanbieden.
We weten het vooral omdat in vers 10 staat dat ze werden vervuld van diepe vreugde, als ze zien dat de ster stilstaat boven het huis waar het kind is. Eigenlijk staat het er nog sterker. Eigenlijk staat er dat zij niet zozeer werden vervuld van ‘diepe vreugde’ maar dat zij uitzinnig van vreugde waren, ze gingen uit hun dak van vreugde, ze gooiden hun hoofddoeken, tulbanden of wat ze dan ook maar droegen, in de lucht, sprongen van hun kamelen, van hun paarden of waar ze dan ook maar mee reisden af, en dansten rondjes van vreugde. Zo diep was hun blijdschap. Omdat zij wisten dat zij op de best denkbare manier waren omgegaan met hun tijd. Omdat zij wisten dat ze met het vinden van het kind, met het vinden van Jezus, het beste van hun toekomst hadden gemaakt.

Nu is het natuurlijk heel makkelijk om deze preek af te sluiten door te zeggen dat we allemaal op de wijzen uit het oosten moeten gaan lijken, amen. Maar zo gemakkelijk is het in ons leven niet. Want we herkennen allemaal wel iets in Herodes en ook wel iets in de Schriftgeleerden.
En toch ligt hier een uitdaging voor ons.

De uitdaging om niet alleen de Schrift te lezen, maar ook om ons heen te kijken en die oude woorden te verbinden aan ons dagelijks leven. En daarmee mogen we, met alle wijsheid die in ons is en met alle geloof die ons geschonken is, op weg te gaan, de toekomst in.
Misschien komen we in dat dagelijks leven allerlei drukte tegen, allerlei zorgen, allerlei omwegen of zelfs ook bedreigingen. Maar we gaan op weg in vertrouwen dat we dat zullen vinden wat ons vervuld van diepe vreugde. Misschien vinden we het in de kwetsbaarheid, misschien in de stilte, misschien in het wit tussen de woorden in. Maar we zullen het vinden.

De profeet Jesaja roept ons hiertoe ook op met de woorden: sta op en schitter! Sta op, ga op zoek, en schitter als je dat vindt wat je uitzinnig van vreugde maakt. Ga op zoek naar dat wat maakt dat je rondjes wil dansen van blijdschap.

Wat 2017 ons brengt…? We hebben geen idee. Maar ik wens u toe dat u in geloof op mag staan, op weg mag gaan, Gods toekomst in, en mag schitteren,

Amen

Zondag 8 januari 2017
P.G. de Hoeksteen
ds. Annemarie Roding